Rijksmonument Meerenberg krijgt oude glorie terug

Een van de grootste Rijksmonumenten van Nederland, het hoofdgebouw van het voormalige Provinciaal Ziekenhuis in Bloemendaal, krijgt zijn oude glorie terug nu de monumentenvergunning onherroepelijk is geworden. Na ruim 10 jaar leegstand en achteruitgang, heeft de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State op 23 december geoordeeld dat de bezwaren tegen het restauratieplan ongegrond zijn. Daarmee is de weg vrij voor het noodzakelijke herstel van dit imposante pand en hergebruik tot een appartementen-complex.

 

Het voormalige hoofdgebouw – oorspronkelijk bekend onder de naam Meerenberg – is in meerdere opzichten een bijzonder Rijksmonument. Het is niet alleen een van de grootste rijks-monumenten van ons land – groter dan bijvoorbeeld het Paleis op de Dam in Amsterdam - maar ook uitzonderlijk omdat het bij de start in 1849 gold als een mijlpaal in de zorg voor psychiatrische patiënten. Opvallend is daarnaast dat Meerenberg ontworpen werd door J.D. Zocher jr, de beroemde Haarlemse landschapsarchitect die ook tekende voor het omringende park. Zocher ontwierp in het duingebied een carrévormig gebouw van meer dan 150 x 100 meter in neoclassicistische stijl. De binnentuinen van het carré zijn maar liefst twee voetbalvelden groot. Met de restauratie en het realiseren van een woonfunctie is naar verwachting nog drie jaar gemoeid.

 

De gemeente en de projectontwikkelaar willen vooral het oorspronkelijke ontwerp van Zocher weer in ere herstellen. Bezwaarmakers die probeerden om de plannen tegen te houden wilden ook delen behouden die later zijn aange-bouwd, waaronder de fabrieks-schoorsteen en de zogenoemde zuidvleugel. Gemeente en project-ontwikkelaar zijn echter van mening dat daardoor de kwaliteit van het carrévormige gebouw van Zocher en het omliggende landschapspark wegvalt. Bovendien staat het volgens hen een zinvolle benutting in de toekomst – en daarmee het behoud op langere termijn van het gebouw – in de weg. 

 

Begin dit jaar oordeelde de Rechtbank Haarlem nog dat de verleende vergunning ten aanzien van de zuidvleugel en de schoorsteen onvoldoende gemotiveerd was. Over het hele restauratieplan is lang en zorgvuldig nagedacht. Er zijn veel deskundigen bij betrokken. Daarbij is het plan nog eens aan Welstandszorg Noord-Holland voorgelegd en ook aan twee onafhankelijke deskundigen, professor Asselbergs, voorheen directeur van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg en professor Van Rossem van Bureau Monumentenzorg uit Amsterdam. Zij zijn allen unaniem positief over de ingrijpende aanpak om het gebouw in oorspronkelijke carrévorm terug te brengen.

Ook al is de vergunning nu onherroepelijk, direct starten met de werkzaamheden is nog niet mogelijk. Naast de monumentenvergunning moet de eigenaar ook een bouw- en sloopvergunning hebben. Park Brederode heeft de aanvragen daarvoor al anderhalf jaar geleden bij de gemeente ingediend. Die aanvragen worden pas behandeld als ook de laatste planologische hobbels zijn genomen. 

 

Architectenbureau Rapp+Rapp uit Rotterdam is in 2005 geselecteerd om het ontwerp te maken voor het hergebruik van Meerenberg. Na een grondige analyse van het gebouw kwam Rapp+Rapp uit bij de essentie van dit complex: een vrijliggend carré in een landschapspark. Het betekent dat het gebouw ontdaan wordt van vele aan- en uitbouwen. De voorgevel aan de Brederodelaan wordt in vrijwel oude glorie hersteld, compleet met veranda’s aan de parkzijde. De verdwenen achtervleugels worden weer teruggebouwd. Ingrijpend is de wijziging aan de noord- en zuidgevels. In het oorspronkelijke gebouw bevonden zich hier de gangen, maar die boden geen blik naar buiten. Met gebruikmaking van de ritmiek van gevelvlakken worden ramen geplaatst in deze gevels zodat alsnog de relatie van het gebouw met het omringende landschapspark wordt gecreëerd. Meerenberg gaat slechts zo’n 45 woningen herbergen, verdeeld over gelijkvloerse appartementen en complete park houses. Onder de nieuw ingerichte binnentuin komt een parkeergarage. Door het omringende landschapspark te herstellen komt het carré weer logisch in het landschap te liggen. Op een subtiele verhoging en met de mogelijkheid om er om heen te lopen en wisselende gezichten op het park en het gebouw te krijgen. Restanten van de zuidvleugel worden in het landschap opgenomen om de geschiedenis er van tastbaar te houden.  

 

De uitvoering van het transformatieplan is complex. Eerst wordt in het gebouw een asbestsanering uitgevoerd. Daarna worden de uit- en aanbouwen gesloopt. Het carré krijgt vervolgens een geheel nieuwe fundering. Noodzakelijk voor een duurzaam behoud omdat het gebouw op een slappe ondergrond is gebouwd. Om schade aan het monument te voorkomen wordt pas daarna de parkeergarage onder de binnentuin gebouwd. Als de garage klaar is, kan een aanvang worden gemaakt met de restauratie van het gebouw en indelen van de appartementen. Omdat rekening wordt gehouden met grondwaterstanden, beschermde bomen en flora- en fauna, zal de uitvoering naar verwachting zo’n drie jaar in beslag nemen.